حروف نگاری شهری و هویت

دکتر کاظم خراسانی

در نوروز سال 1397 شاهد اجرای هنرهای شهری متعددی در سطح شهر تهران و دیگر کلان شهرهای ایران بودیم. سازمان زیباسازی شهرداری تهران متولی اصلی این حرکت فرهنگی است و دیگر شهرهای بزرگ و کوچک نیز به تبعیت از چنین تحرکاتی اقدام به اجرای نمونه هایی از هنر شهری در ایام نوروز می کنند. یکی از این اقدامات ارائه طرح های متفاوت از هفت سین به عنوان یکی از مهمترین نمادهای نوروز باستانی در ایران است که در سال های گذشته شاهد نمونه های فراوانی از آن بوده ایم. امسال اما در میدان صادقیه تهران به برخورد متفاوت و نویی با مفهوم هفت سین روبه رو شدیم. برخوردی انتزاعی و حروف نگارانه. به این ترتیب که هنرمند با کنار هم قرار دادن هفت حرف «س» به صورت حجمی و در ترکیب بندی متفاوتی توانسته بود به خوبی ایده هفت سین را به شکلی امروزی به مخاطب منتقل کند. (تصویر 1) در این یاددشات چگونگی برخورد با فونت در هنر حجمی شهری مد نظر قرار گرفته است. نکته قابل توجه برخورد سطحی با فونت و عدم توجه به مفهوم هویتی ایده این هفت سین و مخاطب آن بود.


تصویر 1- هفت سین میدان صادقیه تهران، نوروز 1397، ماخذ: (https://t.me/zibasazi_ir)

ارتباط برخی از حروف در سمت راست ترکیب بندی اثر با خطوطی عمودی برقرار شده بود و در بین آن ها حجم های کوچک ماهی قرمز هفت سین به چشم می خورد. این عناصر به القای هر چه بهتر مفهوم نوروز و هفت سین به مخاطب موثر بودند. رنگ آبی حجم مورد نظر در کنار تضادی که بارنگ قرمز ماهی ها پیدا می کرد جذابیت رنگی اثر را افزایش داده بود. ضمن اینکه رنگ آبی دارای مفهوم هویتی در فرهنگ ایرانی-اسلامی است. بنابراین این اثر هفت سین را از بعد صرفاً ایرانی و باستانی آن خارج کرده و مفهوم معاصرتری به آن بخشیده است. به خصوص که برخورد حروف نگارانه با ایده هفت سین رویکردی کاملاً مدرن بوده و با مفهوم زندگی مدرن در شهر نیز همبستگی داشت. (تصویر 2)


تصویر 2- نمای نزدیک هفت سین میدان صادقیه تهران، نوروز 1397، ماخذ: (https://t.me/zibasazi_ir)

استفاده از حروف در این اثر از یک جهت نشان دهنده آگاهی به اهمیت فونت در هنر شهری است. زیرا ساختار شهر و نوع رابطه ای که شهروندان با شهر برقرار می کنند تا حد زیادی با ویژگی انتزاعی و در عین حال انتقال معنای ضمنی حروف، در کنار بعد زیبایی شناسی آن ها هماهنگ است و می توان به نمونه های متعددی از این نوع برخورد هنری با حروف در بسیاری از شهرهای دنیا برخورد کرد. نوشتار و خوشنویسی از جهت دیگر با فرهنگ خط و کتابت ایرانی و نیز اهمیت خط در فرهنگ اسلامی مرتبط است. بنابراین اثر از جهت انتخاب مضمون و ایده و ترکیب رنگی مثبت ارزیابی می شود. نورپردازی مناسب آن در شب بر جلوه مداوم و مناسب اثر در تمام ساعات فعالیت میدان افزوده است. (تصویر 3)


تصویر 3- نمای شب هفت سین میدان صادقیه تهران، نوروز 1397، ماخذ: (https://t.me/zibasazi_ir)

فونت انتخابی این اثر از نوع فونت تایپی و ماشینی است و از این لحاظ می توان فرم حروف را به نسبت دیگر ویژگی های اثر دارای ارتباط هویتی کمتری با مخاطب و نیز زیبایی شناسی خوشنویسی ایرانی دانست. با توجه به ایده هنری اثر و مفهوم کاملاً ایرانی هفت سین بهتر بود هنرمند از حروف کلاسیک خوشنویسی ایرانی بهره برداری می کرد. حتی اگر از ابداعات جدید خوشنویسی معاصر ایران در این اثر سود جسته می شد، ضمن حفظ ویژگی به روز بودن و تناسب با بستر، می توانست ارتباط زیبایی شناسانه بهتری با مخاطب برقرار کند و در عین حال بر ارتقاء زیبایی شناسی بصری مخاطب نیز تاثیر بیشتری بگذارد. ذائقه بصری ایرانیان با خوشنویسی ایرانی به خصوص نستعلیق و شکسته نستعلیق خو گرفته و برخورد با چنین فرم هایی در محیط شهری مطمئناً می تواند حس تعلق زیبا تری را برای آن ها ایجاد کند. می توان از سوی دیگر انتخاب فونت ماشینی در این اثر را به تلاش هنرمند برای ارتباط بهتر با بستر اثر و یک میدان شهری پرازدحام نیز مرتبط دانست. اما به دلیل جانمایی مقطعی اثر در ایام نوروز و مناسبتی بودن آن باز هم برخورد ایرانی تر با حروف می توانست بیشتر بر تاثیر ایده به روز شده هفت سین موثر باشد.