خطاشی
رویکرد حروف محور در هنرهای تجسمی و یا رویکرد تصویری به خوشنویسی
به بهانه برگزاری نمایشگاهی از داود حیدری در گالری گویا

نویسنده: دکتر کاظم خراسانی

 

«قجرستان» نام نمایشگاهی انفرادی از داود حیدری بود که در اردیبهشت ماه 1397 در محل گالری گویا در تهران برگزار شد. در این نمایشگاه حیدری نمونه آثارش را با عنوان « خطاشی» ارائه داد. عنوان خطاشی برای مشخص کردن گونه تصویری این آثار انتظاراتی را برای مخاطب آشنا به گونه های هنری تجسمی مرتبط با خوشنویسی ایرانی به وجود می آورد که در بازدید از نمایشگاه حاصل نمی شد. این یادداشت قصد دارد آثار این نمایشگاه را در ارتباط با میزان تطبیق با گونه هنری اعلام شده اش مورد بررسی قرار دهد. (تصویر 1)

تصویر 1- پوستر نمایشگاه خطاشی قجرستان، ماخذ: (http://www.niksalehi.com/farhang/wp-content/uploads/sites/72/ %8C-6.jpg)

اغلب آثار این نمایشگاه حول موضوعیت و بازخوانی آثار مکتب در اصطلاح «درباری قاجار» بودند. عناصر تصویری و تجسمی قاجاری از موضوعات پرطرفدار، به خصوص برای آثار پست مدرنیستی در سال های اخیر در کشور بوده است. (تصویر2)

تصویر 2- نمونه آثاری از نمایشگاه قجرستان تحت تاثیر مکتب درباری قاجار، ماخذ: (نگارنده)

استفاده از خوشنویسی نستعلیق در پس زمینه آثار و با رنگ های خنثی و ملایم که در تضاد با رنگ های گرم و درخشان موضوعات قجری قرار می گیرد، تنها عنصری است که مخاطب را به مفهوم «خطاشی» مد نظر هنرمند نزدیک می کند. اما به نظر می رسد در این آثار هنرمند به بیان برداشت شخصی خود از خطاشی اقدام کرده که با معنای این گونه هنر سنتی در تاریخ هنر ایران نزدیکی ندارد.
تزئین خط و در آمیختن آن با نقاشی در ایران سابقه ای ممتد دارد. از قرن 3 و 4 هجری به بعد خط کوفی توام با تزئین و نقاشی گردید و صورت های متنوع و گوناگونی یافت. کار تزئین و نقاشی در خطوط دیگر که بعد از خط کوفی پیدا شده نیز تعمیم یافت و استادان برای تفنن و ایجاد شاهکارهای تازه آن ها را آراستند. با گذشت زمان و سیر تکاملی خط در دوران اسلامی (ازخط کوفی تا خط شکسته نستعلیق)، همواره شاهد رویکرد تزئینی به حروف هستیم. اما در اواخر قرن 13 و اوایل قرن 14 هجری برخورد ترئینی با خطوط به خصوص در ایران به اوج خود رسید.
از نمونه‌های این آثار می توان به عباراتی به شکل شمایل انسانی، حیوانی و گیاهی، اشکال هندسی (دایره، مربعات، چند ضلعی و ...) و اشکال زورق، گلدان، قندیل، ستاره و به صورت پرندگان و ... اشاره کرد. کم کم رنگ نیز به این رویکردهای تفننی و تزئینی به خط اضافه شد (فضائلی 1391). به این ترتیب خط از ساختار صرفاً پیام رسان خود خارج شده و به سبب تنوع طلبی، جلوه‌هایی از تلفیق خط با نقاشی را پدیدار می سازد. در هنرهای سنتی ایران به این رویکرد خوشنویسانه «خطاشی» می گفتند. «خطاشی یکی از انواع شیوه های خوشنویسی است که آن را به صورت واژه ای همچون «نقاشی خط» ، «خط نقاشی» ،«خطاشی» همچنین دو واژه ای «نقاشی خط»،«خط نقاشی» می نامند، خطاشی یا همان نقاشی خط، طی چند دهه اخیر رشد چشم گیری کرده است، از آثار معروف نقاشیخط می توان به پرنده مبعث، پرنده سلسله الذهب، غزال در زیر سایه خورشید نام برد.»
تفاوت عمده این گونه هنری نسبت به نقاشی خط از تفاوت نام آن ها مشخص است. در خطاشی عنصر خط به لحاظ بصری برتری دارد اما در نهایت با اثری تصویری مواجه هستیم، بدون لزوم داشتن بعد خوانشی. در نقاشی خط اما هویت نقاشانه اثر نسبت به بعد خوشنویسانه آن برتری دارد. در نقاشی خط نیز لزومی به وجود بعد خوانشی خط نیست و خط می تواند تنها به عنوان عنصری زیبایی شناسانه مانند دیگر فرم های موجود در اثر نقاشی به کار رود.
هدف اصلی در نقاشیخط سنتی ایجاد و ترکیب بندی با فرم های زیبا و چشم نواز با حضورخوشنویسی بوده (همچون خط گلزار) و هدف اصلی در خطاشی سنتی ایجاد و ترکیب بندی با فرم های زیبا و چشم نواز با استفاده مستقیم از خوشنویسی است (همچون نقش مرغ بسم الله).
آثار حیدری در این نمایشگاه را می توان نوعی خط نقاشی دانست که طبق انتظاری که از این گونه هنری داریم، ابعاد زیبایی شناسانه خط به جای وجه خوانشی آن ارجحیت داده شده است. با این تفاوت که در آثار حیدری بیشترین تاکید بر ابعاد نقاشانه اثر بود تا خوشنویسی آن. (تصویر 3)

تصویر 3- نمونه اثر با رویکرد نقاشی قاجاری از نمایشگاه قجرستان، ماخذ: (نگارنده)
در بسیاری از نمونه آثار اگر خوشنویسی نیز حذف می شد و طرح تزئینی دیگری جایگزین می گشت، تغییر چندانی در خوانش زیبایی شناسانه اثر به وجود نمی آمد. در نمونه هایی خوشنویسی در حد پس زمینه محوی در پلان آخر ظاهر شده بود. به عبارتی خط به عنصری صرفاً تزئینی تبدیل شده است که می توانست با هر المان تزئینی دیگر نیز جایگزین گردد. در چنین شرایطی که خط اولویت بصری در اثر ندارد نمی توان تصویر حاصله را خطاشی نامید. (تصویر 4)

تصویر 4- نمونه آثار نمایشگاه قجرستان با رویکرد تزئینی به خوشنویسی در پس زمینه اثر، ماخذ: (نگارنده)

در این نمونه ها بیش از حد بر روی بعد نقاشانه تاکید شده بود و بعد خوشنویسی آن در مرتبه بسیار پایین تری قرار داشت. به خصوص دو نمونه اثر سیاه مشق و نمونه اثر عشق که حاصل نگارش این واژه بر بومی تشکیل شده از پارچه های چهل تکه بود به هیچ وجه نمی توانست در تعریف متداول از خطاشی بگنجد. (تصویر 5)

تصویر 5- نمونه اثر با عنوان عشق در نمایشگاه قجرستان، ماخذ: (نگارنده)
آثار این نمایشگاه را بیش از آنکه بتوان خطاشی نامید باید نقاشی هایی همراه با بعد تزئینی ضعیف از خوشنویسی دانست. با توجه به تفاوت های بارز در رویکرد آثار این مجموعه اطلاق عنوانی کلی برای توصیف رویکرد اصلی این نمایشگاه، تطبیقی با پژوهش های هنری در این باب ندارد.
منابع:
-فضائلی، حبیب‌الله. (1391). اطلس خط، اصفهان: نثر زیبا.
https://www.vajehyab.com/wiki/%D8%AE%D8%B7%D8%A7%D8%B4%DB%8C